آریاطب
آیا سانتورینی دوباره فعال شده است؟
بررسی ناآرامیهای آتشفشانی اخیر
خلاصه
در آغاز سال ۲۰۲۵، وقوع مجموعهای از زمینلرزههای پیدرپی و نسبتاً شدید در حدفاصل جزایر سانتورینی و آموِرگوس در دریای اژه، موجب نگرانی گسترده در میان ساکنان محلی و نهادهای مدیریتی شد؛ بهگونهای که تعطیلی مدارس و تخلیه گردشگران در دستور کار قرار گرفت. این رویدادها با توجه به فعالبودن آتشفشان سانتورینی و پیشینه فورانهای فاجعهبار آن، بهویژه فوران مینوایی در حدود ۱۶۲۰ پیش از میلاد، اهمیت دوچندان یافت.
در این پژوهش، با بهرهگیری از دادههای زمینلرزهای با دقت بالا که از طریق الگوریتمهای یادگیری ماشین استخراج شدهاند، نشان داده میشود که منبع اصلی این ناآرامیها نه لغزش گسلهای تکتونیکی، بلکه نفوذ دایکهای ماگمایی در پوسته بوده است. نتایج حاکی از آن است که حرکت ماگما در زیرسطح زمین بهصورت فرآیندی موجوار و بازگشتی، موجب انتقال تنش، گسیختگی موانع سنگی و در نهایت تحریک زمینلرزههای پیرامونی شده است. این یافتهها دیدگاههای نوینی درباره دینامیک نفوذ دایکها، برهمکنش آتشفشانی–تکتونیکی و بهبود پیشبینی فورانهای آتشفشانی ارائه میدهد.
در ماههای ابتدایی سال ۲۰۲۵، منطقه میان جزایر سانتورینی و آموِرگوس شاهد افزایش چشمگیر زمینلرزههای کوچک تا متوسط بود؛ بهطوریکه دهها رخداد لرزهای با بزرگای نزدیک به ۵ ثبت شد. این فعالیت غیرعادی، واکنشهای اضطراری از جمله تعطیلی مراکز آموزشی و تخلیه گردشگران را به دنبال داشت.
سانتورینی از دیدگاه زمینشناسی منطقهای، یکی از پرخطرترین سامانههای آتشفشانی دریای مدیترانه محسوب میشود؛ چراکه فورانهای انفجاری عظیم در گذشته، بهویژه فوران مینوایی در حدود ۱۶۲۰ پیش از میلاد، نهتنها ساختار کالدرای کنونی را شکل دادهاند، بلکه پیامدهای اقلیمی و تمدنی گستردهای نیز به همراه داشتهاند.
با وجود ثبت دقیق رخدادهای لرزهای، منشأ اصلی ناآرامیهای ۲۰۲۵ محل بحث بوده است. دو فرضیه اصلی مطرح میشود:
-
نفوذ و گسترش دایکهای ماگمایی در پوسته
-
فعالشدن گسلهای تکتونیکی در اثر تغییرات تنش و فشار سیالات
تشخیص صحیح این سازوکارها برای درک فرایندهای زیرسطحی، مدیریت بحران، اطلاعرسانی عمومی و پیشبینی احتمال فورانهای آینده، اهمیتی بنیادین دارد.
دایکهای آتشفشانی، شکستگیهای تقریباً عمودی یا مایل در پوسته هستند که با ماگما پر میشوند و بهعنوان مسیرهای اصلی انتقال ماگما به سطوح بالاتر عمل میکنند. این ساختارها معمولاً در اعماق چند تا چند ده کیلومتری شکل میگیرند و بازشدن آنها نتیجه برهمکنش پیچیدهای از فشار بیشازحد ماگما، شناوری، جریان ماگمایی، تغییرشکل سنگ میزبان و گسیختگی شکستگیهای پیشین است.
از آنجا که مشاهده مستقیم این فرایندها در اعماق زمین امکانپذیر نیست، در این پژوهش از دادههای زمینلرزهای با دقت بالا ـ استخراجشده با روشهای یادگیری ماشین ـ بهعنوان «حسگرهای مجازی» برای بازسازی تغییرات تنش در اطراف منابع نفوذی و گسلها استفاده شده است.
سانتورینی بخشی از قوس آتشفشانی هلنیک است که در نتیجه فرورانش لیتوسفر مدیترانه شرقی به زیر ریزصفحه اژه شکل گرفته است. این سامانه شامل یک کالدرای اصلی حاصل از فروپاشی در فوران مینوایی و چند دهانه فرعی است که آخرین فوران آنها به سال ۱۹۵۰ بازمیگردد. در حدود ۸ کیلومتری شمالشرق سانتورینی، آتشفشان زیرآبی کولومبو قرار دارد که فوران شدید آن در سال ۱۶۵۰ میلادی موجب سونامی مرگبار شد.
علاوه بر مخاطرات آتشفشانی، این منطقه از نظر لرزهزمینساختی نیز فعال است. زلزله بزرگ آموِرگوس در سال ۱۹۵۶ با بزرگای ۷٫۷، نمونهای از توان لرزهزایی بالای گسلهای منطقه است. دادههای تاریخی نشان میدهند که پیش از سال ۲۰۱۱، فعالیت لرزهای پوسته در این ناحیه نسبتاً محدود بوده و بهجز خوشههایی در کولومبو و حوالی آنیدروس، کالدرای سانتورینی تقریباً آرام بوده است.
دادهها و روشها
در این مطالعه، از مجموعه دادههای لرزهای استخراجشده به کمک الگوریتمهای یادگیری ماشین برای مکانیابی دقیق حدود ۳۴ هزار رخداد لرزهای در بازه زمانی ۱ ژانویه تا ۲۸ فوریه ۲۰۲۵ استفاده شد. رخدادهایی با بزرگای بیش از ۴ عمدتاً با سازوکار گسلهای نرمال همخوانی داشتند.
نتایج نشان داد که پهنه فعالیت لرزهای تا حدود ۵۰ کیلومتر شمالشرقی سانتورینی و تا عمق نزدیک به ۲۰ کیلومتر گسترش یافته است.
از اواسط سال ۲۰۲۴، نشانههایی از تورم آرام سطح زمین و افزایش تدریجی فشار ماگما ثبت شد. از ۲۶ ژانویه ۲۰۲۵، خوشهای متراکم از زمینلرزهها بهصورت لرزهدستهای (Seismic Swarm) در حدود ۲۰ کیلومتری شمالشرق سانتورینی شکل گرفت که در اوایل فوریه بهسرعت توسعه یافت. در بازه ۶ تا ۱۹ فوریه، این فعالیتها بیش از ۳۰ کیلومتر به سمت شمالشرق گسترش یافت و الگویی بادبزنیشکل ایجاد کرد.
تصویربرداری تنش کولومب
تحلیل تغییرات تنش کولومب با استفاده از دادههای لرزهای بهعنوان حسگرهای مجازی نشان داد که منشأ اصلی ناآرامیها، نفوذ افقی یک دایک ماگمایی به طول تقریبی ۳۰ کیلومتر بوده است، نه لغزش یک گسل تکتونیکی منفرد.
بازشدن دایک بهصورت فرآیندی ناپیوسته و موجوار رخ داده است؛ بهطوری که تغییرات فشار ماگما، شکست موانع سنگی و انتقال تنش، زمینلرزههای پیرامونی را بهطور متوالی تحریک کردهاند.
مراحل نفوذ دایک
ترکیب دادههای لرزهای، مشاهدات ژئودتیکی و تصویربرداری تنش، پنج مرحله اصلی در تکامل نفوذ دایک را آشکار ساخت:
-
تورم سامانه ماگمایی سانتورینی (اواسط ۲۰۲۴ تا ۲۵ ژانویه ۲۰۲۵):
افزایش فشار در مخزن میانی ماگما، مشابه انبساط تدریجی یک توده فشرده در زیر پوسته. -
کاهش فشار و آغاز نفوذ دایک (۲۶ تا ۲۹ ژانویه):
خروج ماگما از مخزن و حرکت آن بهسوی شمالشرق. -
گسترش دایک (۱ فوریه):
توسعه همزمان دایک به سمت شمالشرق و جنوبغرب و تثبیت مسیر اصلی جریان ماگما. -
بلوغ دایک و اوج فعالیت (۳ تا ۱۹ فوریه):
تداوم بازشدن دایک و رخداد زمینلرزهها بهصورت پالسهای موجوار، همراه با شکست موانع و نوسان فشار ماگما. -
کاهش تدریجی فعالیت (پس از ۱۹ فوریه):
افت محسوس نرخ زمینلرزهها، هرچند لرزشهای ضعیف و پراکنده همچنان ادامه یافت.
سازوکار بازخورد موجوار
نتایج نشان میدهد که نفوذ ماگما رفتاری مشابه یک سامانه پمپاژ موجی داشته است؛ بهگونهای که بازشدن بخشهای جدید دایک، موجب افت فشار در بخشهای قدیمیتر شده و در مقابل، فشار مجدداً در نواحی مجاور و مخزن میانی افزایش یافته است. این بازتوزیع تنش و فشار، باعث فعالشدن دوباره دایکها در قالب یک چرخه بازخوردی و نوسانی شده است.
این مشاهدات بیانگر آن است که نفوذ دایکهای ماگمایی فرایندی بسیار پویا، غیرخطی و پیچیدهتر از مدلهای کلاسیک ایستا است و نیازمند بازنگری در چارچوبهای فیزیکی موجود است.
نتیجهگیری
تحلیل جامع دادههای زمینلرزهای و تصویربرداری تنش نشان میدهد که ناآرامیهای سانتورینی در سال ۲۰۲۵ نتیجه نفوذ دایکهای ماگمایی در قالب فرآیندی چندمرحلهای، موجوار و مبتنی بر بازخورد بوده است. این پژوهش بستری علمی برای توسعه مدلهای فیزیکی و دادهمحور نفوذ ماگما فراهم میکند و گامی مهم در جهت بهبود پیشبینی فورانهای آتشفشانی در مقیاس زمانی نزدیک به واقعی به شمار میرود.
منابع و توضیحات:
Anthony Lomax et al.,The 2025 Santorini unrest unveiled: Rebounding magmatic dike intrusion with triggered seismicity.Science390,eadz8538(2025). DOI:10.1126/science.adz8538
یوتیوب مصرفی