عذرا شعبانی ۱۴۰۴/۰۹/۱۲ 0نظر

چرا نسل ما زودتر پیر می‌ شود؟

چرا بدن انسان زودتر از سن تقویمی فرسوده می‌شود؟

چگونه سبک زندگی و محیط‌های امروزی، ساعت زیستی بدن را جلو می‌اندازند و چه راهبردهایی برای کندسازی یا بازتنظیم آن وجود دارد

خلاصه

سن انسان تنها با تعداد سال‌های سپری‌شده از تولد تعریف نمی‌شود. پژوهش‌های نوین در زیست‌پزشکی نشان می‌دهند بدن هر فرد دارای «ساعت زیستی» مستقلی است که می‌تواند سریع‌تر یا کندتر از سن تقویمی حرکت کند. شواهد اپیدمیولوژیک حاکی از آن است که نسل‌های متولد پس از دهه ۱۹۶۰ میلادی، به‌طور معناداری با شتاب بیشتری دچار فرسایش زیستی می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که بیماری‌هایی که پیش‌تر مختص سالمندی بودند، امروزه در دهه‌های سوم و چهارم زندگی مشاهده می‌شوند. چاقی، استرس مزمن، آلودگی‌های محیطی، گرمایش زمین و آسیب‌های روانی از جمله عواملی هستند که می‌توانند روند پیری زیستی را تسریع کنند. با این حال، یافته‌های علمی نشان می‌دهد که مداخلات مبتنی بر سبک زندگی سالم، توانایی کندسازی و حتی تا حدی معکوس‌سازی این فرایند را دارند.

چرا برخی افراد زودتر پیر می‌شوند؟

تجربه بالینی و داده‌های جمعیتی نشان می‌دهد پیری پدیده‌ای ناهمگن است. ممکن است دو فرد با سن تقویمی یکسان، از نظر کارکرد فیزیولوژیک و خطر بیماری‌ها تفاوت چشمگیری داشته باشند. مطالعات گسترده جهانی نشان می‌دهد افرادی که پس از سال ۱۹۶۵ متولد شده‌اند، در مقایسه با نسل‌های پیشین، زودتر به بیماری‌هایی نظیر دیابت نوع ۲، بیماری‌های قلبی–عروقی و برخی سرطان‌ها مبتلا می‌شوند.

پائولینا کورئا-بِروز، اپیدمیولوژیست دانشگاه شیلی، این پدیده را چنین خلاصه می‌کند:

«علت اصلی این تغییرات آن است که بدن انسان امروزه سریع‌تر از گذشته پیر می‌شود»

این شتاب پیری نه‌تنها حاصل افزایش امید به زندگی، بلکه نتیجه فشارهای زیستی و محیطی جدید است که بدن فرصت کافی برای ترمیم و بازسازی خود ندارد.

ساعت زیستی چیست و چگونه سن واقعی بدن اندازه‌گیری می‌شود؟

سن تقویمی، صرفاً نشان‌دهنده زمان سپری‌شده از تولد است و الزاماً بازتاب‌دهنده وضعیت زیستی بدن نیست. برای ارزیابی دقیق‌تر، پژوهشگران از ابزارهایی موسوم به ساعت‌های اپی‌ژنتیک (Epigenetic Clocks) استفاده می‌کنند. این ساعت‌ها بر پایه تغییرات شیمیایی قابل اندازه‌گیری روی DNA، به‌ویژه الگوهای متیلاسیون، طراحی شده‌اند.

اگرچه این روش‌ها هنوز کامل نیستند، اما قادرند تفاوت میان سن زیستی و سن تقویمی را آشکار کنند و نشان دهند چه افرادی با شتاب بیشتری وارد فرایند پیری می‌شوند.

چاقی؛ یکی از مهم‌ترین محرک‌های پیری زودرس

نخستین شواهد قوی درباره پیری شتاب‌گرفته، از مطالعات مرتبط با چاقی به‌دست آمد. در سال ۲۰۱۶، بئاتریز گالوس و همکارانش نشان دادند که چاقی از نظر مولکولی شباهت زیادی به پیری دارد؛ از جمله:

التهاب مزمن با شدت پایین
اختلال در عملکرد بافت چربی سفید
آسیب تدریجی به اندام‌هایی مانند قلب، کلیه و استخوان

این پژوهشگران این پدیده را «ادپی‌ایجینگ » (Adipaging) نام‌گذاری کردند؛ مفهومی که بیان می‌کند چاقی نه‌تنها پیامد پیری، بلکه خود یکی از علل فعال‌سازی مسیرهای پیری زیستی است.

پیری شتاب‌گرفته؛ فراتر از افزایش وزن

مطالعات سلولی و مولکولی نشان می‌دهند چاقی و پیری طبیعی، مسیرهای زیستی مشترکی را فعال می‌کنند، از جمله:

اختلال در حسگری مواد مغذی
نقص در ارتباط بین‌سلولی
اختلال در متابولیسم پروتئین‌ها
کاهش کارایی میتوکندری‌ها
افزایش پیری سلولی (Cellular Senescence)

در چنین شرایطی، سلول‌ها توان تقسیم و ترمیم مؤثر خود را از دست می‌دهند و بدن وارد چرخه فرسایش زودهنگام می‌شود. پیامد نهایی این فرایند، کاهش امید به زندگی است؛ به‌طوری‌که مردان چاق بالای ۴۰ سال به‌طور متوسط ۶ سال و زنان حدود ۷ سال عمر کوتاه‌تری دارند.

اثر تجمعی چاقی از کودکی تا بزرگسالی

مطالعات طولی نشان داده‌اند افرادی که از دوران کودکی یا نوجوانی دچار اضافه‌وزن بوده‌اند، معمولاً سن زیستی‌شان بین ۴ تا ۵ سال جلوتر از سن تقویمی است. در برخی موارد، این فاصله به اختلافی معادل ۵۰ درصد نیز می‌رسد.

به‌بیان استعاری، گویی ساعت زیستی این افراد مدت‌ها پیش از زمان واقعی، عقربه‌های خود را جلو کشیده است.

چرا چاقی روند پیری را تسریع می‌کند؟

دو سازوکار اصلی برای این پدیده مطرح شده است:

افزایش بافت چربی → التهاب مزمن → فعال‌سازی مسیرهای مولکولی پیری
دریافت مداوم کالری بالا → تحریک دائمی مسیرهای متابولیک → کاهش فرصت ترمیم سلولی

افزون بر این، عواملی مانند استرس مزمن، افزایش هورمون کورتیزول، آلودگی هوا، تروماهای روانی و قرارگیری در معرض گرمای شدید، می‌توانند این روند را تشدید کنند.

راهبردهای علمی برای کندسازی یا بازتنظیم ساعت زیستی

خبر امیدوارکننده آن است که سن زیستی، برخلاف سن تقویمی، قابل تعدیل است. مهم‌ترین مداخلات اثبات‌شده عبارت‌اند از:

فعالیت بدنی منظم (مؤثرترین عامل ضدپیری)
الگوی تغذیه متعادل و ضدالتهابی
خواب کافی و با کیفیت
پرهیز از مصرف دخانیات و الکل

برخی داروها، مانند آگونیست‌های GLP-1 (از جمله Ozempic) ، در بیماران دیابتی نشان داده‌اند که می‌توانند برخی شاخص‌های پیری زیستی را بهبود بخشند، اما در حال حاضر به‌عنوان درمان اختصاصی ضدپیری توصیه نمی‌شوند.

جمع‌بندی

پیری زودرس سرنوشت اجتناب‌ناپذیر نسل جدید نیست. اگرچه بسیاری از افراد احساس می‌کنند بدن‌شان جلوتر از سن واقعی حرکت می‌کند، اما شواهد علمی نشان می‌دهد با اصلاح سبک زندگی می‌توان ساعت زیستی را دوباره تنظیم کرد.

هر گام در مسیر تحرک بیشتر، خواب بهتر و تغذیه سالم، در واقع تلاشی آگاهانه برای عقب کشیدن عقربه‌های مهم‌ترین ساعت زندگی انسان است: ساعت زیستی بدن.