کوکا چیست و چرا نباید با کوکائین یکی دانسته شود؟

 دو واقعیت متفاوت، یک سیاست اشتباه

چکیده

بوته‌ی کوکا   (Erythroxylum spp.)، گیاهی با پیشینه‌ای عمیق در فرهنگ‌ها و نظام‌های زیستی آمریکای جنوبی، بیش از یک قرن است که به‌نادرست با ماده‌ی مخدر کوکائین هم‌ارز دانسته شده و ذیل رژیم‌های سخت‌گیرانه‌ی بین‌المللی کنترل مواد مخدر قرار گرفته است. این همسان‌انگاری تقلیل‌گرایانه، موجب نادیده‌گرفتن کارکردهای فرهنگی، آیینی، زیستی و درمانی برگ کوکا در جوامع بومی آند و آمازون شده است. شواهد حاصل از مطالعات بین‌رشته‌ای در حوزه‌های فارماکولوژی، مردم‌نگاری، ژنتیک و تاریخ نشان می‌دهد که کوکا یک محرک ملایم، غیرمخدر و ایمن است که از نظر شیمیایی، زیستی و اجتماعی تفاوت‌های بنیادینی با کوکائینِ تصفیه‌شده دارد. در این بستر، بررسی جاری کمیته‌ی تخصصی وابستگی به مواد مخدر سازمان جهانی بهداشت (ECDD) فرصتی تاریخی برای اصلاح یک خطای علمی–حقوقی دیرپا و همسوسازی سیاست بین‌المللی مواد مخدر با شواهد علمی و واقعیت‌های اجتماعی فراهم می‌آورد.

کوکا در چارچوب حقوق بین‌الملل مواد مخدر

در نظام کنترل مواد مخدر سازمان ملل متحد، بوته‌ی کوکا در کنار موادی چون کوکائین و هروئین در فهرست Schedule I  کنوانسیون ۱۹۶۱ قرار گرفته است؛ جایگاهی که پیامد آن، ممنوعیت کشت، مصرف و تحقیق علمی درباره‌ی این گیاه بوده است. این طبقه‌بندی سبب شده است که در افکار عمومی و حتی در سیاست‌گذاری رسمی، کوکا و کوکائین به‌عنوان پدیده‌هایی هم‌ماهیت تلقی شوند.

این در حالی است که کوکائینِ خالص، طی حدود ۱۶۵ سال گذشته، با طیفی از آسیب‌های سلامت عمومی، وابستگی شدید و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی گسترده همراه بوده است؛ در مقابل، برگ کوکا هزاران سال در جوامع بومی آند و آمازون به‌عنوان عنصری سازگار با زیست‌فرهنگ محلی، بدون شواهدی از آسیب سیستماتیک یا وابستگی، مورد استفاده قرار گرفته است.

بر اساس تعریف کنوانسیون ۱۹۶۱، «کوکا» تمامی گونه‌های جنس Erythroxylum  را شامل می‌شود؛ تعریفی بسیار گسترده که حدود ۲۸۵ گونه‌ی گیاهی با پراکندگی جهانی را در بر می‌گیرد. این چارچوب حقوقی، عملاً بیش از ۱۱ میلیون نفر از مردمان بومی و میستیزوی آمریکای جنوبی را که معیشت، آیین‌ها و دانش زیستی آنان با کشت و مصرف کوکا پیوند خورده است، در معرض جرم‌انگاری قرار می‌دهد و هم‌زمان مسیر پژوهش علمی درباره‌ی یکی از مهم‌ترین گیاهان فرهنگی–فارماکولوژیک جهان را مسدود می‌سازد.

در حال حاضر، کمیته‌ی تخصصی ECDD سازمان جهانی بهداشت در حال ارزیابی جامع اثرات سلامت کوکا است. این ارزیابی که نتایج آن قرار است در قالب پیشنهادی به کمیسیون مواد مخدر سازمان ملل متحد (CND) ارائه شود، بر پنج محور اصلی استوار است:

• شیمی

• فارماکولوژی

• سم‌شناسی

• کاربردهای درمانی و/یا سنتی

• اپیدمیولوژی

در میان این معیارها، «کاربرد سنتی» ظرفیتی منحصربه‌فرد برای پیوند دادن ارزیابی علمی با زمینه‌های فرهنگی و تاریخی کوکا فراهم می‌کند؛ ظرفیتی که تاکنون در سیاست‌های بین‌المللی کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

پیشینه‌ی تاریخی، تنوع زیستی و کارکردهای چندلایه

درک جایگاه کوکا مستلزم توجه به تنوع تاکسونومیک و پراکندگی جغرافیایی آن در آمریکای جنوبی است. کوکا به چهار گونه یا واریته‌ی اصلی تقسیم می‌شود:

• کوکای یونگاس (Erythroxylum coca var. coca)، بومی دامنه‌های شرقی آند در بولیوی و پرو

• کوکای آمازونی (E. coca var. ipadu)

• کوکای کلمبیایی (E. novogranatense var. novogranatense)

• کوکای تروخییو (E. novogranatense var. truxillense)، بومی شمال پرو و غرب اکوادور، که منبع طعم‌دهنده‌ی طبیعی نوشابه‌ی Coca-Cola بوده است

هر یک از این واحدهای تاکسونومیک توسط «لندرِیس»‌های محلی با نام‌ها و ویژگی‌های بومی متنوع نمایندگی می‌شوند.

کوکا گیاهی چندمنظوره و پویاست. همانند چای یا قهوه، جویدن برگ آن می‌تواند به‌عنوان محرکی ملایم موجب افزایش هوشیاری و احساس تندرستی شود، هرچند افراد غیرعادت‌کرده اغلب اثرات آن را به‌سختی تشخیص می‌دهند. با این حال، اهمیت بنیادین کوکا نه در اثرات فیزیولوژیک آن، بلکه در جایگاه آیینی، اجتماعی و معرفتی آن نهفته است.

دانش مربوط به زمان، شیوه و بستر مناسب مصرف کوکا، بخشی از نظام دانشی بومی است که به بازتولید ارزش‌ها، جهان‌بینی و پیوند متقابل میان فرد، جامعه و اکوسیستم کمک می‌کند. در آیین‌های تعاون سنتی مانند ayni، کوکا هم‌زمان نقش محرک، هدیه و نماد اعتماد اجتماعی را ایفا می‌کند و به تقویت همبستگی، همکاری و مدیریت جمعی منابع می‌انجامد.

شواهد باستان‌شناختی، از جمله بقایای گیاهی، ابزارهای جویدن، آثار هنری و اشیای تدفینی، نشان می‌دهد که استفاده از کوکا دست‌کم پنج هزار سال در مناطق وسیعی از آمریکای جنوبی رواج داشته است. کشف برگ‌های حدود ۸۰۰۰ ساله‌ی E. novogranatense  در شمال پرو، کوکا را در شمار کهن‌ترین گیاهان اهلی‌شده در قاره‌ی آمریکا قرار می‌دهد.

مطالعات ژنومیک نیز نشان می‌دهند که گونه‌های کشت‌شده‌ی کوکا حاصل دو یا سه رویداد مستقل اهلی‌سازی از گونه‌ی وحشی Erythroxylum gracilipes  هستند؛ امری که بیانگر درک مستقل و تطبیق خلاقانه‌ی ارزش این گیاه توسط جوامع مختلف با نیازهای فرهنگی و اکولوژیک خود است.

فارماکولوژی کوکا و تمایز بنیادین آن با کوکائین

کوکائین فراوان‌ترین آلکالوئید موجود در برگ کوکا است، اما معمولاً تنها حدود ۰٫۲ تا ۰٫۸ درصد وزن خشک برگ را تشکیل می‌دهد. این مقدار بسته به گونه، شرایط اقلیمی و محیطی متغیر است؛ به‌گونه‌ای که کوکای آمازونی عموماً محتوای کوکائین کمتری نسبت به گونه‌های آندی دارد. حضور کوکائین در گونه‌ی وحشی E. gracilipes  نیز مؤید نقش آن به‌عنوان سازوکار دفاع شیمیایی گیاه در برابر گیاه‌خواری است.

علاوه بر کوکائین، برگ کوکا حاوی بیش از ۳۰ آلکالوئید دیگر، به‌همراه فلاونوئیدها و ترکیبات زیست‌فعال متنوع است. این هم‌افزایی شیمیایی موجب می‌شود که مصرف سنتی کوکا اثری محرک اما متعادل ایجاد کند که با افزایش شفافیت ذهنی و استقامت جسمانی همراه است، بدون آنکه سرخوشی شدید، وابستگی یا تحریک عصبی افراطیِ مرتبط با کوکائین خالص را به‌دنبال داشته باشد.

مطالعات بالینی و قوم‌نگارانه نشان می‌دهد که جویدن برگ کوکا با وابستگی یا آسیب‌های بلندمدت جسمی و روانی همراه نیست. افزون بر این، کوکا دارای خواص ضدالتهابی، ضد‌میکروبی و آنتی‌اکسیدانی گزارش‌شده است و به‌طور سنتی برای تسکین اختلالات گوارشی، بیماری حرکت، درد دندان، زخم‌های دهانی و علائم ارتفاع‌زدگی مورد استفاده قرار می‌گیرد. برخی پژوهش‌ها حتی مصرف کنترل‌شده‌ی کوکا را به‌عنوان جایگزینی ملایم برای کافئین و یا ابزار کمکی در درمان اختلالات مصرف کوکائین و آمفتامین مطرح کرده‌اند.

کوکا، عدالت اجتماعی و حقوق بشر

ممنوعیت بین‌المللی کوکا در تعارض مستقیم با حق تعیین سرنوشت فرهنگی، حقوق سرزمینی و میراث دانشی جوامع بومی و میستیزوی آمریکای جنوبی قرار دارد. کنوانسیون ۱۹۶۱، با جرم‌انگاری استفاده‌ی سنتی کوکا، به حاشیه‌رانده‌شدن این جوامع و تداوم الگوهای بهره‌کشی استعماری دامن زده است.

فرایند بازبینی ECDD می‌تواند نقطه‌ی عطفی در اصلاح این رویکرد باشد و زمینه‌ی بازگرداندن حقوق تاریخی تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان سنتی کوکا را فراهم آورد. جنبش‌های اجتماعی به رهبری اقوام آیمارا و کچوا در بولیوی و پرو، سال‌هاست که خواستار تفکیک صریح کوکا از کوکائین و بازپس‌گیری حاکمیت فرهنگی بر این گیاه هستند. تحقق این مطالبه می‌تواند کوکا را از مدار بازار سیاه خارج کرده و آن را به نمادی از سلامت، هویت و میراث زیست‌فرهنگی بدل سازد.

ظرفیت‌های اقتصادی قانونی و چالش تبدیل‌پذیری

در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی برای توسعه‌ی بازارهای قانونی کوکا در آمریکای جنوبی، از جمله تولید آرد کوکا، نوشیدنی‌ها و فرآورده‌های سلامت‌محور، شکل گرفته است. با این حال، تا زمانی که طبقه‌بندی بین‌المللی کوکا تغییر نکند، این ابتکارات از حمایت حقوقی و سیاستی مؤثر برخوردار نخواهند بود.

تفکیک کوکا از فهرست مواد مخدر سازمان ملل می‌تواند پیامدهای مثبتی به‌همراه داشته باشد، از جمله:

• تنوع‌بخشی به اقتصادهای روستایی

• ایجاد اشتغال پایدار و افزایش درآمد خانوارها

• حفظ کنترل فرهنگی و اکولوژیک جوامع محلی بر زنجیره‌ی تولید

نتیجه‌گیری: سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد و عدالت

شواهد علمی، تاریخی و اجتماعی به‌روشنی نشان می‌دهد که کوکا و کوکائین پدیده‌هایی ماهیتاً متمایز هستند. سابقه‌ی طولانی استفاده‌ی ایمن، اهمیت فرهنگی، ویژگی‌های فارماکولوژیک و ظرفیت‌های غذایی و درمانی کوکا، مبنای محکمی برای حمایت از کاربردهای مشروع آن فراهم می‌کند.

اصلاح طبقه‌بندی کوکا نه‌تنها یک خطای علمی و حقوقی دیرینه را جبران می‌کند، بلکه فضایی قانونی و فرهنگی برای حکمرانی بومی، توسعه‌ی اقتصاد شفاف و بهره‌برداری مسئولانه از ترکیبات زیست‌فعال این گیاه ایجاد می‌نماید. بررسی دقیق ECDD فرصتی کم‌نظیر و به‌موقع است تا سیاست بین‌المللی مواد مخدر با علم، عدالت و واقعیت‌های اجتماعی همسو شود و امکان بهره‌مندی مسئولانه‌ی جوامع انسانی از این گیاه کهن فراهم آید.

منابع و توضیحات:

https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeb2948