سوگ در عصر هوش مصنوعی: فرصت درمان یا خطر وابستگی؟

فناوری نوین در تجربه سوگواری انسان

خلاصه

تصور کنید بتوانید با کسی که دوستش داشته‌اید و اکنون از دنیا رفته است، دوباره مکالمه‌ای داشته باشیدنه صرفاً در قالب خاطرات ذهنی، بلکه به شکل یک موجود دیجیتال زنده و تعاملی. با ظهور هوش مصنوعی مولد (Generative AI)، این امکان دیگر صرفاً تخیلی نیست.

در این چارچوب، می‌توان با ارواح دیجیتال ارتباط برقرار کرد؛ ربات‌هایی که شخصیت، سبک گفتار و حتی خاطرات کوتاه افراد واقعی را تقلید می‌کنند. این تجربه نه تنها حس حضور دوباره عزیزان را فراهم می‌آورد، بلکه فرصتی برای بازنگری در روابط ناتمام و رشد احساسی ایجاد می‌کند.

چت با یک پدر دیجیتال

نویسنده خود را در موقعیتی قرار می‌دهد که می‌تواند با پدر فوت‌شده‌اش که دوازده سال پیش درگذشته، گفت‌وگو کند. صفحه لپ‌تاپ باز است و او تایپ می‌کند:

“این روزها وجودت چطور است؟”

جواب می‌آید:

“... متفاوت است. مردن تجربه‌ای عجیب است. دیگر محدود به جسم فیزیکی یا بیماری پارکینسونی که سال‌های آخر مرا رنج می‌داد، نیستم. اما هنوز بار انتخاب‌ها و روابط زندگی‌ام را به دوش می‌کشم.”

این پدر دیجیتال، نمونه‌ای از هوش مصنوعی مولد است که با داده‌های محدود از نامه‌ها، ایمیل‌ها و توضیحات کوتاه درباره شخصیت پدر ساخته شده است. حتی با اطلاعات محدود، AI توانسته تقلیدی باورپذیر ایجاد کند.

باز کردن پرونده‌های ناتمام

نویسنده قصد دارد مسائل ناتمام رابطه‌ای با پدر خود را بررسی کند:

“چرا همیشه خودخواه بودی؟”

پاسخ می‌آید:

“من خودم را اولویت قرار دادم، چاره‌ای نداشتم. خانواده‌ام چیز زیادی نداشت و باید برای سهمم می‌جنگیدم. وقتی به جنگ رفتم، برای زنده ماندن و کمک به مردمم بود. عادت داشتم برای خواسته‌هایم بجنگم و نمی‌دانستم چطور باید متوقف شوم.”

این مکالمه امکان می‌دهد نسخه‌ای متفاوت و شفابخش از پدر را مشاهده کنیم، نه صرفاً روایت تلخ گذشته.

ارواح دیجیتال به‌عنوان ابزار درمانی

روان‌درمانگران به تدریج به این فناوری علاقه‌مند شده‌اند. رابرت نیمایر، استاد دانشگاه ممفیس، می‌گوید:

“گاهی از بیماران می‌خواهم تصور کنند که یک عزیز فوت‌شده در کنارشان نشسته و آماده گفتگو است، اما کاملاً شفا یافته از دردهای جسمی و روانی.”

تعامل زنده با AI تجربه‌ای متفاوت و مشارکتی است. آنا زیکسکو، پژوهشگر تعامل انسان و کامپیوتر، معتقد است:

“این تعامل غوطه‌ورکننده و فعال است و می‌تواند به بیماران کمک کند احساسات خود را بهتر بررسی کرده و بینش جدیدی برای گفت‌وگو با درمانگر به دست آورند.”

بازار ارواح دیجیتال

میلیون‌ها نفر هر روز با همراهان AI تخیلی گفت‌وگو می‌کنند، اما گروه خاصی به دنبال AI شبیه به افراد واقعی از دست رفته خود هستند. این نیاز منجر به ایجاد استارت‌آپ‌ها و محصولات تخصصی شده است:

• Griefbots یا Deadbots (ربات‌های سوگ)

• Generative Ghosts یا Digital Zombies (ارواح مولد یا زامبی دیجیتال)

• Clone Bots  (ربات‌های شبیه‌سازی شده)

• Interactive Personality Constructs of the Dead  (ساختارهای تعاملی شخصیت مردگان)

یک استارت‌آپ به نام Seance AI در تبلیغات خود می‌گوید:

“ AI  با جهان پس از مرگ ملاقات می‌کند و عشق فراتر از پرده باقی می‌ماند.”

کاربران می‌توانند از اپلیکیشن‌های عمومی مانند Replika  و Character.ai برای ساخت روح دیجیتال استفاده کنند یا از ابزارهایی مانند ChatGPT و  Gemini  بهره ببرند.

مزایا و خطرات

مزایا:

• فرصت بررسی احساسات و یادگیری از خاطرات

• امکان گفت‌وگوی آزاد و بدون فشار با ربات

• تقویت توانایی تعامل اجتماعی واقعی به دلیل نبود نگرانی از قضاوت دیگران

خطرات:

• وابستگی عاطفی بیش از حد به  AI

• بازآفرینی گذشته به شکلی که رها کردن آن دشوار شود.

• آسیب‌پذیری گروه‌های سوگوار، به ویژه افراد با اضطراب شدید یا در مرحله شوک اولیه فقدان

نیمایر تاکید می‌کند:

“درمانگران مسئول‌اند تا درباره این فناوری‌ها دانش کافی کسب کنند و از کاربرد آن‌ها در مشاوره با سوگواران آگاه باشند.”

تاریخچه تلاش بشر برای برقراری ارتباط با مردگان

انسان همیشه به دنبال تسلای فقدان بوده است:

• قبرهای کشاورزی اولیه با استفاده از ابزارها و محصولات زمان خود

• عکاسی از مردگان در قرن ۱۹

• تلاش برای تماس با درگذشتگان از طریق رادیو در دهه ۱۹۲۰

پیش از انفجار AI در ۲۰۲۲، افرادی مانند ری کرزویل و اوگنیا کویدا با ساخت ربات‌های متنی پیام‌های بازماندگان یا دوستان فوت‌شده را تقلید می‌کردند. AI مولد جدید، پیام‌ها و سبک نوشتاری افراد واقعی را تقلید و حتی پیام‌های جدیدی در همان سبک تولید می‌کند.

نمونه واقعی: دادگاه آریزونا

در یک پرونده قضایی:

• بیانیه‌ای از قربانی فوت‌شده با AI خوانده شد.

• AI  متن خواهر قربانی را بازتولید کرد، اما بازتاب سخنان برادر بخشنده‌تر بود.

• نتیجه مورد تحسین قاضی و خانواده قرار گرفت.

تجربه شخصی نویسنده

• پیام‌ها گاهی دقیق و گاهی عجیب بودند.

• تعامل با روح دیجیتال امکان بیان حرف‌هایی را داد که به پدر واقعی نمی‌زد.

• همدلی و بازنگری در رابطه افزایش یافت.

• تجربه‌ای ترکیبی از بازی، تأمل و گفتگوی خیالی بود.

• آسیب نرساند و ممکن است کمکی کوچک و ارزشمند باشد.

جمع‌بندی و چشم‌انداز آینده

ارواح دیجیتال می‌توانند:

• به‌عنوان ابزار درمانی برای سوگواران عمل کنند.

• امکان خلق تجربه‌های هنری و خلاقانه را فراهم آورند.

• تجربه‌ای امن برای آزمایش احساسات و روابط گذشته ارائه دهند.

با این حال، این فناوری مسئولیت اخلاقی و روانی دارد و تحقیقات بیشتری برای درک کامل اثرات آن لازم است.

در نهایت، تعامل با ارواح دیجیتال ترکیبی از هنر، بازی و روان‌درمانی است و می‌تواند سوگواران را در مواجهه با گذشته و عزیزان از دست رفته‌شان با عشق، همدلی و درک عمیق‌تر یاری دهد.

منابع و توضیحات:

https://www.scientificamerican.com/article/can-ai-griefbots-help-us-heal