عذرا شعبانی ۱۴۰۴/۰۹/۱۲ 0نظر

COP30 و آینده گرمایش جهانی: آیا هنوز فرصت نجات داریم؟

از مذاکرات تا عمل: COP30 و مسیر ملموس مقابله با گرمایش

خلاصه

با گذشت یک دهه از توافق تاریخی پاریس، جامعه جهانی بار دیگر در آستانۀ نشستی تعیین‌کننده قرار گرفته است. در حالی‌که روند گرمایش جهانی از اهداف تعیین‌شده فراتر رفته، شکاف‌های ساختاری در سیاست، اقتصاد و روابط بین‌الملل موجب کندی و ناکارآمدی مذاکرات اقلیمی شده‌اند. با این وجود، میزبانی برزیل و رویکرد عملگرایانه آن می‌تواند فرصتی فراهم کند تا توافقات موجود به مرحله اجرا نزدیک‌تر شوند. نشست COP30 احتمالاً محل دستیابی به توافقات چندجانبه بزرگ نخواهد بود؛ اما می‌تواند عرصه‌ای برای نقش‌آفرینی نهادهای شهری، بخش خصوصی و ائتلاف‌های داوطلبانه در پیشبرد اقدامات اقلیمی باشد.

بازگشت به آمازون و شرایط کنونی اقلیم

ده سال پس از توافق پاریس (COP21)، رهبران جهان در ۱۰ نوامبر برای حضور در نشست COP30 گردهم می‌آیند؛ نشستی که برخلاف سال ۲۰۱۵، با امیدی بسیار ضعیف‌تر برگزار می‌شود. هدف محدودسازی گرمایش جهانی به ۱.۵ درجه سانتی‌گراد عملاً غیرقابل دستیابی شده و حتی هدف ۲ درجه سانتی‌گراد نیز دور از دسترس می‌نماید.

برآوردهای علمی نشان می‌دهد جهان در مسیر افزایش دمای ۲.۳ تا ۲.۵ درجه سانتی‌گراد قرار دارد. هم‌زمان، سامانه‌های حیاتی زمین شامل اقیانوس‌ها، جنگل‌های بارانی و یخچال‌های قطبی به آستانه نقاط واژگونی (Tipping Points) نزدیک شده‌اند؛ نقاطی که عبور از آن‌ها به تغییرات غیرقابل بازگشت منجر می‌شود.

برای جلوگیری از این وضعیت، جامعه جهانی نیازمند اقداماتی فوری و قابل اندازه‌گیری است:

کاهش سریع وابستگی به سوخت‌های فسیلی،
افزایش تأمین مالی اقلیمی تا حدود ۱.۳ تریلیون دلار در سال برای کشورهای کم‌درآمد جهت کاهش اثرات و سازگاری با تغییرات اقلیمی.

مانوئل پولگار-ویدال از WWF تأکید می‌کند که گفت‌وگوهای اقلیمی دیگر تنها تحت تأثیر سیاست نیستند، بلکه تصمیمات اقتصادی، مالی و تجاری نیز به شکلی عمیق بر آن‌ها سایه انداخته است. از نگاه او، COP30 یکی از حساس‌ترین نشست‌ها پس از اجلاس ۲۰۰۹ است؛ اگرچه اهمیت آن ماهیتی متفاوت نسبت به پاریس دارد.

دلایل کاهش امید به نتایج بزرگ

انتظار برای دستیابی به یک توافق جامع چندجانبه تقریباً وجود ندارد. نشست سال گذشته (COP29) در باکو با اختلاف شدید پایان یافت و کشورهای ثروتمند تنها بخش اندکی از منابع مالی مورد نیاز کشورهای فقیر را تأمین کردند. این موضوع به فرسایش اعتماد به سازوکار COP انجامیده و حتی این پرسش مطرح شده است که آیا مدل کنونی مذاکرات اقلیمی همچنان کارآمد است یا خیر.

به گفته کلائودیو آنجلو از Observatório do Clima :
«سرمایه‌گذاری خصوصی مشارکت نمی‌کند، دولت‌ها از تعهدات خود عقب‌نشینی کرده‌اند و برنامه‌های مشارکت‌ ملی (NDCs) عملاً اجرا نمی‌شوند. فضای اقدام اقلیمی بسیار تیره و پیچیده شده است.»

عوامل ژئوپولیتیکی، از جمله جنگ‌های تجاری و سیاست‌های رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، دونالد ترامپ همچون خروج از توافق پاریس نیز فشار مضاعفی بر روند مذاکرات وارد کرده‌اند. حتی برنامه کاهش انتشار کربن در بخش کشتیرانی نیز تحت تهدیدهای تحریمی ترامپ به تعویق افتاد.

افزایش هزینه‌های زندگی، رکود رشد اقتصادی و تقویت جریان‌های پوپولیستی، پایه‌های اجتماعی سیاست‌های اقلیمی را نیز تضعیف کرده است. آنجلو معتقد است: «سال ۲۰۲۵ سال مساعدی برای نجات جهان نیست.»

اروپا و کاهش توان میانجی‌گری

با تضعیف نقش ایالات متحده انتظار می‌رفت اتحادیه اروپا ابتکار عمل بیشتری در دست گیرد؛ اما اختلافات داخلی، اولویت‌یافتن هزینه‌های دفاعی، مسائل انرژی و روابط تجاری، ظرفیت اروپا در رهبری دیپلماسی اقلیمی را به شدت محدود کرده است.

میزبانی در آمازون؛ نمادگرایی همراه با چالش

در برزیل نیز دولت لولا داسیلوا با وجود تعهدات اعلام‌شده برای حفاظت از آمازون با مجوزهایی برای ساخت جاده و اکتشاف نفت در این منطقه مواجه شده است. انتخاب شهر بلم به‌عنوان میزبان COP30، هرچند از نظر نمادین اهمیت زیادی دارد، اما از نظر اجرایی با چالش‌های قابل توجهی همراه است.

این نخستین بار است که یک COP در قلب آمازون برگزار می‌شود؛ منطقه‌ای که حضور جوامع بومی و جنگل‌های تخریب‌شده باید یادآور ضرورت حفاظت از سامانه‌های حیاتی زمین باشد. وزارت محیط زیست برزیل اعلام کرده حضور نمایندگان بومی در این دوره بی‌سابقه خواهد بود.

با این حال، کمبود امکانات اقامتی باعث افزایش چشمگیر قیمت‌ها شده و بسیاری از نمایندگان NGOها، دیپلمات‌ها و شرکت‌ها مجبور به استفاده از چادر، کانتینر یا ننو شده‌اند. از سوی دیگر، محدودیت‌های سازمان ملل در صدور اعتبارنامه نیز خطر کاهش حضور فعالان مدنی را افزایش داده است.

کارلا کاردناس هشدار می‌دهد:
«سازمان‌هایی که سال گذشته ۸ اعتبار داشتند، امسال تنها ۲ اعتبار گرفته‌اند؛ این یعنی گروه‌های جامعه مدنی که نقش نظارتی دارند حذف می‌شوند، در حالی که لابی‌های نفت و گاز همچنان بدون محدودیت حضور دارند.»

نشانه‌های امید و فرصت‌های عملگرایانه

با وجود تمام چالش‌ها، نشانه‌هایی از بازگشت توجه جهانی به نشست دیده می‌شود. برخی رهبران، از جمله نخست‌وزیر بریتانیا، کیر استارمر، برخلاف انتظار تصمیم ناگهانی به حضور گرفته‌اند.

برزیل نیز با سابقه خود در ایجاد پیوند میان کشورهای مختلف، می‌تواند روند شکننده دیپلماسی اقلیمی را حفظ کند. ریاست دوره‌ای COP30 اعلام کرده تمرکز بر «اجرای توافقات پیشین» جایگزین تلاش برای دستیابی به بیانیه‌های پر سر و صدا خواهد شد رویکردی که نوعی عملگرایی اقلیمی را بازتاب می‌دهد.

نقش کنشگران غیردولتی و ائتلاف‌های داوطلبانه

هرچند انتظار پیشرفت‌های عمده چندجانبه وجود ندارد، اما حوزه اقدام هنوز باز است. شهرها، شرکت‌ها و ائتلاف‌های داوطلبانه می‌توانند نقش قابل‌توجهی در کاهش انتشار و سازگاری اقلیمی ایفا کنند.

توماس هیل از دانشگاه آکسفورد می‌گوید:
«ائتلاف‌های داوطلبانه قادر به ایجاد تغییر هستند. حتی اگر برخی دولت‌ها مانند آمریکا مانع‌تراشی کنند، جریان اصلی اقدامات مؤثر در این حوزه شکل خواهد گرفت.»

او تأکید می‌کند:
«در COP30 تصمیم ناگهانی برای دگرگون‌سازی وضعیت اتخاذ نخواهد شد، اما این نشست می‌تواند بستری برای شکل‌گیری ده‌ها ابتکار مثبت و مؤثر باشد. »